نقش لب خوانی در روش شفاهی
)لب خواني روش است که فرد بر سيگنال بصري كه به وسيله صوت گوينده براي گفتار خواني فراهم مي گردد ، تكيه مي نمايد.
لب خوانی چیست؟
لب خوانی :پروسه ای است شبیه خواندن که طی آن فرد از طریق سیگنال های بینایی ارتباط برقرار می کند.
لب خوانی : برای اطفا ل ناشنوا یک نوع کمک ارزنده می باشد تا سبب
میشود آنها جا یگاه خود را در جامعه حفظ نماید
لب خوانی:- شامل آموزشهای است که از طریق آن به کودکان مبتلا نه نقص
شنوائی یاد میدهند تا به استفاده از اطلاعا ت بصری آنچه را که به آنان گفته
میشود درک کنند .
لب خوانی: روشی است که ناشنوایان)البته نه همه ناشنوایان) مطالب گوینده
را از طریق چشم دوختن به لبها و حرکات لبها درک می کنند.این روش
برای افرادی که کم شنوا هستند و استعداد کافی برای فراگیری زبان دارد
مفید است، نه برای ناشنوایانی که ناشنوایی شان شدید واستعداد سخن گفتن و
یاد گیری سخن را ندارند.
لب خوانی: لغتی رایج ومصطلح است و در آموزش کودکان ناشنوا به کارمی
رود
کودک با نگاه دقیق به حرکات لبها صحبت کننده متوجه منظور او می شود و با
او ارتباط بر قرار می کند این روش به دو طریق انجام می گیرد.
1- روش تجزیه ای : در این روش تاکید بر آموزش هجی و سیلاب کلمات
( قطعات کوچک کلام ) و سپس تشخیص حروف الفبا وقتی که در جمله ای گفته می شود می باشد.
2- روش ترکیبی : در اینجا تاکید بر داشتن معنای صحبت است بدون اینکه حروف الفبا و صدا های کلمات جدا جدا در نظر گرفته شود.
ساندرز درسال 1982 برای این نوع آموزش سه روش مختلف پشنهاد کرده است
1- روش حرکاتی که از محیط می رسند و در آن ارتباط بر قرار می شود مانند نشان دادن تصاویر مناظزه ها وعکس و سوال درباره آنها
2- روش دوم حرکاتی هستند که ارتباط مستقیم باپیغام داده شده دارد بدون اینکه صحبتی کرده شود مانند قیافه گرفتن اخم کردن خندیدن طنین زیروبم صداها که مقصود صحبت را بدون گفتن مشخص می کند
3- روش حرکاتی که مستقیما با نحوه صحبت و صدا ارتیاط دارد مانند طر ز باز و بسته کردن چانه(زانخ) چرخانیدن زبان چگونگی حرکات سرعت شمردگی در تلفظ تمرکز حواس و دقت کودک که نقش مهمی را در این مرحله بازی می کند.
تاریخچه لب خوانی :
در سال 1620 اولین بار کتاب الفبا سهل و آسان در روش تعلیم گفتار به ناشنوایان در مادرید اسپانیا انتشار یافت و نویسنده کتاب جان پابلوjuan Pablo bone مدت اشاره را تحریم نمود وی اولین کسی است که از لبخوانی در تعلیم و تربیت نا شنوایا ن استفاده کرد و آ ن را هنر لب خوانی نا مید.
اهمیت لب خوانی کردن در تدریس :
سيستم بينايي نقش عمده اي به عنوان منبع مكمل داده هاي كلامي به عهده دارد. از اين رو آموزش شيوه هاي ارتباطي ـ ديداري جايگاه مهمي را در توانبخشي ناشنوايان به خود اختصاص ميدهد و در افزايش استقلال آنان اهميت شاياني دارد.
باور كلي بر اين است كه آموزش درك گفتار و به طور اختصاصي تر، آموزش گفتار خواني براي افراد دچار ضايعه شنوايي (به ويژه ضايعات اكتسابي) بسيار سودمند است.
نشانه هاي ديداري حتي در درك گفتاري افراد داراي شنوايي هنجار نيز نقش مهمي بر عهده دارند. از اين رو افراد معمولاً مايل اند هنگام گفتگو به چهره گوينده نگاه كنند. درست به همين دليل است كه تماشاي فيلمي كه صدايش با آن همزمان نيست، ما را ناراحت مي كند. علي رغم اين موضوع، در برنامه هاي توانبخشي شنيداري تاكيد كمتري بر آموزش گفتار خواني صورت مي گيرد. اين امر چندين دليل دارد:
1- پيشرفت هاي اخير در فن آوري سمعك و وسايل كمك شنيداري تجهيزات تربيت شنوايي فردي و گروهي مناسب براي ضايعات قابل توجه
2- عدم آگاهي كامل از جنبه هاي مختلف پديده گفتار خواني
3- جامع نبودن آزمون هاي گفتار خواني جهت تعيين چگونگي آموزش موردنياز و ميزان پيشرفت پس از آن
4- آشنا نبودن همگي در ما نگران با روش هاي آموزش گفتار خواني
5- طولاني بودن روند آموزش ها و كمبود پرسنل متخصص جهت اين امر
6- عدم تمايل بزرگسالان دچار ضايعه شنوايي به اختصاص وقت و هزينه جهت اين نوع توانبخشي
7- عدم تمايل يا عدم توانايي موسسات به صرف هزينه جهت اينگونه خدمات
حقيقت اين است كه گفتارخواني به هيچ وجه جانشيني براي حس شنيدن نيست. متاسفانه غير ممكن است محاوره اي را كاملاً بدون صدا، گفتار خواني نمود زيرا بسياري از واج ها (اصوات گفتاري) هيچ نشانه قابل رؤيتي ندارند. اما همگي پژوهشگران توافق دارند كه اطلاعات بينايي، اطلاعات غير كامل شنيداري افراد دچار ضايعه شنوايي را تكميل مي كنند، از اين رو، آموزش ارتباطي ديداري، يكي از اجزاء برنامه هاي توانبخشي جامع است .
مراحل لب خوانی
لب خوانی 2 مرحله دارد:
1 ) فرد یاد بگیرد که چگونه توالی الگو های بینایی را به ذهن بسپارد.
2 ) درک پیام.
لازمه ی درک پیام داشتن زبان واحد میان گوینده و لب خوان است.
آموزش لب خوانی در بزرگ سالانی که زبان پایداری قبل از آسیب شنوایی داشته اند به مراتب راحت تر از کودکانی است که هیچ ذخیره ی زبانی ندارند.
مسلما می توان مهارت های لب خوانی را با آموزش و تمرین بهبود بخشید.اما تفاوت های فردی علی رغم آموزش نیز وجود دارد.
ويژگي هاي خاص در امر لب خوانی کردن:
1. زنان بهتر از مردان متغيرهاي قابل پيش بيني در لب خواني را لب خوانی می نماید
2. جوانان بهتر از افراد بزرگسال لب خواني مي كنند.
3. كسي كه دانش لغاتي محدود دارد در روند لب خواني دچار مشكل مي شود.
شرایط لب خوانی کردن:
1- هرگز نباید کنار پنجره یا روزنه یا جاهایی که نور مستقیما به چشم می تابد ایستاد.
2- آقایانی که سبیلهای (بروتها) آنها طوری بلنداست که لب یا لبهایشان را می پوشاند،نمی توانندمطالب و مقصود خود را به راحتی به ناشنوایان تفهیم کنند.
3- در هنگام صحبت با ناشنوایان نباید در دهانتان آدامس( ساجق ) و آب نبات و خوراکی باشد. و یا در گوشه لب سیگار قرار بگیرد.
4- روشنایی محیط باید به اندازه ای باشد که لبهای شما واضح دیده شود. در تاریک روشن هوا لبخوانی کردن برای ناشنوا مشکل است.
5- فاصله شما با شاگرد باید به اندازه ای باشد که لبها به خوبی دیده شوند. فاصله اگر بیشتر از ده متر باشد لبخوانی کردن مشکل است.
6- تند نباید سخن گفت و نیز خیلی آهسته.و همچنین نباید لبها و دهان را بیش از اندازه کشید یا باز کرد.
7- اگر دو سه دندان جلوی شما ریخته باشد ، برای گذاشتن دندانهای مصنوعی عجله کنید.و چه بهتر دندانهایتان روکش طلایی یا پلاتینی نداشته باشد!به طور کلی گاهی لبخوانی باید همراه با الفبای دستی یا گویا باشد.الفبای دستی یا گویا می تواند کمک کند برای بهتر فهمیدن مطالب شما.الفبای دستی و گویا روشی است که شکل حروف یا جاهای خروج صدا را شان میدهد و این روش، روشی است بسیار عالی و مفید.
فکتور های عمده که در لب خوانی در نظر گرفته شود.
1- عوامل فزیکی.
2- فکتور زبان شناسی.
3- فکتور های شنوایی.
4- فکتور های روانشناسی.
عوامل فزیکی :-
- وضیعت شکل دهن به شکل طبیعی آن ( حالت طبیعی دهن).
- فاصله بین معلم و شاگرد.
- سرعت الفاظ به صورت طبیعی.
- صورت روبرو شخص مقابل باشد نه بلند و نه پائین تر از آن باشد.
- از پشت گوئنده نه باید نور بتابد به خاطر اینکه به صورت گوئنده سایه نه افتد.
فکتور زبان شناسی :
- مکالمه باید داری روند منطقی باشد و به فرد مبهم نباشد .
- سطح دانش زبانی طفل باید در نظر گرفته شود.
- در آخر مکالمه باید خلاصه از بحث گفته شود.
- ظاهر چهره و حرکات دست و صورت هنگام صحبت باید در نظر گرفته شود
( body Language)
- مواد آموزشی همراه با مکالمه استفاده شود مانند تصاویرو عکسها
فکتور های شنوایی:
- استفاده از فکتور های تقویت کننده شنوائی همراه با لب خوانی .
- استفاده از هجا با انگشتان همراه با لب خوانی .
فکتور های روانشناسی :-
- لب خوانی چون مشکل است پس فرد در هنگام انجام دادن آن دچار اضطراب و نگرانی زیاد می گردد
- لب خوانی خسته کنند ه و دشوار است پس تمرین آن باعث وقف مدت زیاد می گردد مثلآ بهترین مدت برای لب خوانی 20 دقیقه است که بعد از 20 دقیقه وقفه و دوباره انجام صورت می گیرد.
به طفل که دچار مشکل شنوائی است پروسه لبخوانی را یاد میدهم در مرحله اول برای فارم دهن را برای ادای حروف و کلمات نشان می دهم
از طفل می خواهیم تا صدای حرف را با توجه به تصویر صدا حرف را تلفظ نماید
صدا های ساده را ادا کند جملات ساده را ادا و بیان نماید
بسیا ر مهم است تا همان کلمه یا جمله را که قبلآ شنیده اند بیان کند دقیقآ همان جمله و ضعیت را بیان کنند مثلا هر روز اول صبح صبح بخیر گفته شود پس طفل هم هر روز صبح در هما ن وضعیت همان جمله را ادامی نماید
درمر حله دومی طفل از تصاویر به سمت ادا حروف پیش می رود .
در مرحله سومی و آخری باید مفهوم را بیان کند نه حروف مجزا را.
میکانیزم لب خوانی :-
تشخيص حركات لب براي تمايز اعداد يكي از كاربرد هاي پردازش تصوير مي باشد ؛ براي دستيابي به اين منظور ، ابتدا تصوير ورودي به وسيله دوربين دريافت مي شود و با اِعمال برخي از فيلتر ها و استفاده از معيار مقياس خاكستري بر پايه طيف سبز ، تصوير ورودي براي پردازش ، بهبود داده مي شود و سپس بوسيله يك الگوريتم قطعه بندي تركيبي همراه با يك سري فيلتر هاي خاص ، قطعه بندي بر روي تصوير انجام مي شود كه در مرحله بعدي براي تمايز حركات لب از يكديگر بر روي فيلم بدين گونه عمل مي شود ، كه ابتدا فريم مربوط به حالت اوليه و سپس فريم مربوط به
حالت ثانويه محاسبه مي گردد و طبق اين دو فريم بر اساس معيار هاي پهناي لب ، ميانگين زاويه بالا و پايين لب ، متغيرهاي زباني و مجموعه فازي و قوانين فازي مورد نياز براي تشخيص حركات لب تعيين مي گردد . در پايان با كمك يك روش مناسب فازي زدا ، نتايج بدست آمده ، مورد بررسي قرار داده مي شود.
روند لب خواني را نمي توان توسط موارد زيربه صورت درست پيش بيني كرد :
1. هوش فرد.
2. دستاوردهاي آموزشي.
3. طول ناشنوايي.
4. سن شروع كم شنوايي.
5. وضعيت اقتصادي اجتماعي .
6. اطلاعات بشتر از توانايي كلامي و مهارت هاي شناختي .
چه کسی لب خوان بهتری است؟
تحقیقات خیلی زیاد نشان داد ه که پیش بینی چگونگی اجرای لب خوانی ،مشکل است.
اجرا لب خوانی را نمی توان توسط عواملی چون
1. هوش فرد.
2. موفقیت آموزشی (تحصیلات).
3. مدت زمان نا شنوایی.
4. سن شروع آسیب شنوایی.
5. کیفیت ناشنوایی پیش بینی نمود.
تعدادی از متغییر ها تا اندازه ای می تواند قابل پیش بینی باشد،برای مثال به طور متوسط زنان نسبت به مردان لب خوان بهتری هستند.
مترجم شفاهي
حضور يك مترجم شفاهي براي سخت شنوا مفيد و گاه ضروري است.
مترجم شفاهي:كسي كه در يك موقيعت واضح نسبت به سخت شنوا قرار دارد و پيام گوينده را به طور خاموش تكرار مي كند كه گاه با تاخير يك يا دوواژه اين كار را انجام مي دهد.
گوینده کلام در هنگام ارتباط با یک کودک ناشنوا لازم است موارد زیر را رعایت نماید:-
١) استفاده از جملات کوتاه در حد 3-2 کلمه با توجه به توانائیهای کودک
(سرعت زیاد گفتار باعث خواهد شد کودک بسیار از نمادهای کلامی را دریافت نکند و در نتیجه در گفتار خود آنها را حذف نماید).
٢) بیان جملات بصورت واضح، شمرده و آرام
جملات بکار برده شده همیشه باید کامل باشد و از ارتباط ناقص و تلگرافی پرهیز کنید. مثلاً بجای بیان «من کتاب» بگوییم «من کتاب دارم».
٣) هر جمله فقط 3-2 بار تکرار شود چراکه تکرار بیش از حد او را گیج می کند و اعتماد به نفس فرد کم شنوا را پایین می آورد
۴) عدم استفاده از حرکات بیش از اندازه سایر اعضای بدن هنگام صحبت کردن
۶) تاکید مناسب روی کلمات آموزشی؛ بعنوان مثال می توان کلمه مورد نظر را با صدای بلندتری تلفظ کرد و یا آهنگ صدا را تغییر داد
٧) هرگاه کودک به شما نگاه کرد با او صحبت کنید
٨) موارد انتخاب شده جهت آموزش و مسائلی که راجع به آنها با کودک صحبت می شود تاحدامکان مورد علاقه کودک باشد همچنین مطالبی انتخاب شود که فرد نسبت به آنها آگاهی قبلی داشته باشد.
.٩) کودک باید دهان گوینده را کاملاً ببیند بنابراین هنگام غذا خوردن،آدامس جویدن و یا زمانی که در حال حرکت هستید و زمانیکه کودک پشت سر شما قرار گرفته ویا لبهای شما پوشیده است با او صحبت نکنید
١٠) زاویه ارتباطی مناسبی را انتخاب کنید
(زاویه دید کمتر از 45 درجه باشد). درصورتیکه زاویه گوینده و کودک به 90درجه برسد فرد تنها قادر است 40% کلمات را تمیز دهد
١١) در فاصله مناسبی از کودک صحبت کنید حداقل فاصله نیم متر و حداکثر فاصله چهار متر می باشد
١٢) فرامینی چون بشین، پاشو، بدو، بیا در ابتدای آموزش می تواند مفید باشد. بعد از مدتی می توان این فرامین را از لحاظ دستوری پیچیده تر نمود مثل: بشین روی صندلی
١٣) در شروع آموزش با دادن اوامری کودک را به لبخوانی عادت دهید
١۴) کلمات انتخابی برای گفتارخوانی در آغاز آموزش،باید دارای آواهای لبی، لبی ـ دندانی باشد.
چگونه می توان مها رت ها ی لب خوانی را افزایش داد:
1- کلماتی که به وسیله اعضا پیشین دستگاه تکلمی مانند لب – دندان – و زبان ادا می شوند به مراتب برا ی گفتار خوانی ( لب خوانی ) ساده تر از کلمات هستند که توسط اعضای انتهایی دستگاه تکلمی مانند بخش عقب دهان – نر م کام و گلو بیان می شوند
برای مثال کلمات مانند ما ما و تو پ ساده تر از کلمات مانند نقل و حج است لذا باید در آموزش لب خوانی از کلمات ساده تر و قابل مشاهد ه از نظر حرکات لبها شروع کرد زیر از کود ک ناشنوا انتظار می رود که به جای شنیدن کلمات با استفاده از چشمانش آنها را ببیند و بخواند پس از آن کودک را به شنیدن صدا ها وکلمات مشکل و مشابه مانند آب – تار- مار- و غیره عادت دهید.
2- در خصوص موضوعاتی صحبت کنید که با توجه به رشد ذهنی کودک برای وی قابل درک و فهم است همچنین برا ی انتقال مقصود خود از واژه هایی استفاده کنید که کودک قبلآ آنها را آموخته است
3- سعی کنید جملات را کوتاه اما کامل به کار ببرید.
4-هنگامی که کودک از سمعک خود استفاده می کند داد و فریاد ( بلند صحبت) نکنید زیر ا اشباع سمعک صدا را تغییر می دهد و مانع فهم آن می شود و نیز صدای بلند ممکن است برای کودک درد ناک باشد.
5- هنگام که کودک با کودک صحبت می کنید مستقیمآ به او نگاه کنید و اجازه دهید که وی حرکات لبها و ترکیب صورت شما را مشاهد ه کندو
6- در هنگام تکلم با کودک دستگاه گفتاری خود را با کا غذ یا وسیله دیگر مخفی نکنید همچنین از کشیدن سیگار و خوردن غذا امتناع ورزید.
7- وقتی که با کودک صحبت می کنید صورت خود را به گونه ای قرار دهید که نورچراخ یا آفتاب صورت شما را روشن کند ونیز در هنگام تکلم سر خود را تا آنجاه که امکان دارد ثابت و بی حرکت نگهدارید و از تکان بیش از حد دستها بپرهیزید.
8- واضح و آهسته و شمرده صحبت کنید واز تکلم غیر طبیعی و نیز باز کردن بیش از حد دهان خود داری کنید .
9- اگر کودک منظور شما را درک نمی کند جمله را 2 یا 3 بار تکرار کنید و اگر باز هم متوجه نشد جمله دیگر ی برای بیان مقصود خود به کار برید.
10- با صبر و حوصله باشید و توجه داشته باشید که لب خوانی و شنیدن با هم همراه است و نه تنها اختلالی درکار هم ایجاد نمی کند بلکه به یکدیگر نیز کمک می کند.
11- کودک را نسبت به صدا و یا فتن منبع آن حساس کنید از او بخواهید نام شی یا حیوان تولید کنند صدا را بیان کند.
12- پس از اینکه کودک در شناسایی صداهای پیرامون خود پیشرفت کرد چشمان او را ببندید و از او بخواهید منبع صدا را شناسایی کند .
13- سعی کنید درتمام مدتی که با کودک هستند تا آنجاه که امکان دارد با او در خصوص اشیا ی پیرامون و فعالیتهای روزانه صحبت کنید.
14 – هنگامی که می خواهید نام شی ویژه رابه کودک آموزش دهید آن شی را به نزدیک دها ن خود بیاورید تا وی بتواند علاوه بردیدن حرکات مربوط به اعضا دستگاه تکلمی شما شی را نیز ببیند.
نجیب الله امین ۳/۵/۲۰۱۱
